विस्तार अधिकारी (शिक्षण) भरती: परीक्षेचे स्वरूप, पेपर पॅटर्न व अभ्यासक्रम

पदे: विस्तार अधिकारी (शिक्षण) — जिल्हा परिषद, गट-क (५०% सरळसेवा, उर्वरित विभागीय परीक्षा व पदोन्नतीने)

पात्रता: पदवी (किमान ५०%) + B.Ed (किमान ५०%) + मान्यताप्राप्त शाळेतील किमान ३ वर्षांचा अध्यापन/प्रशासन अनुभव

अधिकृत संकेतस्थळ: https://rdd.maharashtra.gov.in

1. ऑनलाइन लेखी परीक्षा

मराठी, इंग्रजी, सामान्य ज्ञान व बुद्धिमत्ता प्रत्येकी १५ प्रश्न (३० गुण) + शिक्षणशास्त्र/शैक्षणिक प्रशासन तांत्रिक विषय ४० प्रश्न (८० गुण). २०२३ च्या जाहिरातीनुसार; नवीन भरतीत अभ्यासक्रम बदलू शकतो — जाहिरात तपासा.

2. कागदपत्र पडताळणी

अनुभव प्रमाणपत्र व B.Ed गुणपत्रक आवश्यक.

शैक्षणिक प्रशासन व शिक्षणशास्त्र (विस्तार अधिकारी)

• बालकांचा मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाचा हक्क अधिनियम २००९: RTE २००९ व महाराष्ट्र नियम २०११: प्रमुख तरतुदी, शाळा व्यवस्थापन समिती, २५% राखीव प्रवेश, विश्लेषण, बलस्थाने व अडचणी
• शिक्षणातील प्रमुख संस्था व त्यांचे कार्य: NCERT, NCTE, NIEPA, SCERT (महाराष्ट्र), DIET, MIEPA, महाराष्ट्र प्राथमिक शिक्षण परिषद, UNICEF, CCRT, TISS, होमी भाभा विज्ञान शिक्षण केंद्र, EFLU
• मूल्यमापन व शैक्षणिक सर्वेक्षणे: प्रश्नपत्रिका आराखडा, आकारिक व संकलित मूल्यमापन, संपादणूक चाचण्या, ASER, NAS, PISA
• प्रगत अध्ययन-अध्यापन शास्त्र: ज्ञानरचनावाद, कृतियुक्त अध्ययन, अध्ययन निष्पत्ती, बहुवर्ग अध्यापन, स्वयंअध्ययन कौशल्ये
• राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२०: ५+३+३+४ रचना, पायाभूत साक्षरता व संख्याज्ञान (निपुण भारत), मातृभाषा व बहुभाषिकता, मूल्यमापन सुधारणा, शिक्षक प्रशिक्षण
• शैक्षणिक अभियाने व विद्यार्थी लाभाच्या योजना: समग्र शिक्षा, प्रगत शैक्षणिक महाराष्ट्र, PM-POSHAN, केंद्र व राज्य शासनाचे आर्थिक साहाय्य, शिष्यवृत्ती, DBT
• शिक्षणात संगणक व माहिती तंत्रज्ञान: U-DISE+, सरल पोर्टल, DIKSHA, स्मार्ट वर्ग, डिजिटल शाळा, ई-गव्हर्नन्स, डेटा संप्रेषण व नेटवर्किंगची मूलतत्त्वे
• संप्रेषण कौशल्ये व समाज संपर्क: संप्रेषणाचे प्रकार व अडथळे, पालक व समाजाचा सहभाग, शाळा व्यवस्थापन समिती, समाज संपर्काची साधने
• जिल्हा परिषद, पंचायत समिती व ग्रामपंचायत अधिनियम: महाराष्ट्र जिल्हा परिषद व पंचायत समिती अधिनियम १९६१, महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम १९५८ — शिक्षणविषयक तरतुदी, शिक्षण समिती, पंचायतराज प्रशासन
• शालेय शिक्षण विभागाची रचना व कार्यपद्धती: मंत्रालयीन विभाग, संचालनालये, शिक्षणाधिकारी, गटशिक्षणाधिकारी, विस्तार अधिकारी व केंद्रप्रमुख यांची कर्तव्ये, शाळा तपासणी

मराठी भाषा व व्याकरण

• वर्णमाला व संधी: स्वर, व्यंजने, स्वरसंधी, व्यंजनसंधी, विसर्गसंधी
• शब्दांच्या जाती: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद, क्रियाविशेषण, शब्दयोगी, उभयान्वयी, केवलप्रयोगी अव्यय
• लिंग, वचन व विभक्ती: लिंगबदल, वचनबदल, विभक्ती प्रत्यय व कारकार्थ
• काळ, प्रयोग व समास: काळांचे प्रकार, कर्तरी-कर्मणी-भावे प्रयोग, समासांचे प्रकार
• वाक्यप्रकार व विरामचिन्हे: केवल, संयुक्त, मिश्र वाक्य; वाक्यरूपांतर; विरामचिन्हे
• अलंकार व वृत्ते: शब्दालंकार, अर्थालंकार, अक्षरगणवृत्ते, मात्रावृत्ते
• शब्दसंपत्ती: समानार्थी, विरुद्धार्थी, शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द, शब्दसिद्धी
• म्हणी व वाक्प्रचार: प्रसिद्ध म्हणी व वाक्प्रचारांचे अर्थ व उपयोग
• शुद्धलेखन व उतारा: शुद्धलेखनाचे नियम, उतारा आकलन

English

• Parts of Speech: Noun, pronoun, adjective, verb, adverb, preposition, conjunction
• Tenses & Verb forms: 12 tenses, subject-verb agreement, modals
• Articles & Prepositions: a/an/the usage, common prepositions
• Voice & Narration: Active-passive, direct-indirect speech
• Vocabulary: Synonyms, antonyms, one-word substitution, spelling
• Idioms & Phrases: Common idioms, phrasal verbs
• Error spotting & Sentence improvement: Common grammatical errors, sentence correction
• Comprehension: Passage reading and inference

चालू घडामोडी

• महाराष्ट्र: राज्य शासनाचे निर्णय, योजना, नियुक्त्या
• राष्ट्रीय: केंद्र शासनाचे निर्णय, अहवाल, निर्देशांक
• आंतरराष्ट्रीय: परिषदा, करार, जागतिक संस्था
• आर्थिक: RBI, अर्थसंकल्प, आर्थिक आकडेवारी
• विज्ञान-तंत्रज्ञान: अवकाश, संरक्षण, शोध
• क्रीडा: स्पर्धा, विजेते, विक्रम
• पुरस्कार व नियुक्त्या: राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार, महत्त्वाच्या नियुक्त्या

सामान्य ज्ञान (स्थिर)

• भारत व महाराष्ट्रातील प्रथम: पहिले व्यक्ती व घटना, सर्वात मोठे-लांब-उंच
• महत्त्वाचे दिवस: राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय दिन
• पुरस्कार व सन्मान: भारतरत्न, पद्म, ज्ञानपीठ, नोबेल, क्रीडा पुरस्कार, महाराष्ट्र भूषण
• पुस्तके व लेखक: प्रसिद्ध पुस्तके, मराठी साहित्यिक व टोपणनावे
• क्रीडा: खेळ व संबंधित शब्द, चषक, ऑलिम्पिक, खेळाडूंची संख्या
• संस्था व मुख्यालये: आंतरराष्ट्रीय संस्था, भारतीय संस्था व त्यांची मुख्यालये
• महत्त्वाचे कायदे: भारतीय न्याय संहिता २०२३, BNSS, साक्ष अधिनियम, माहितीचा अधिकार, महिला व बालकांसंबंधी कायदे

इतिहास

• प्राचीन भारत: सिंधू संस्कृती, वैदिक काळ, जैन व बौद्ध धर्म, मौर्य, सातवाहन (महाराष्ट्र), गुप्त
• मध्ययुगीन भारत: दिल्ली सल्तनत, विजयनगर, बहमनी, मुघल, भक्ती चळवळ, महाराष्ट्रातील संत परंपरा
• मराठा साम्राज्य: छत्रपती शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज, राजाराम-ताराबाई, पेशवे, मराठा प्रशासन
• ब्रिटिश सत्ता व १८५७: कंपनी सत्तेचा विस्तार, गव्हर्नर जनरल, महत्त्वाचे कायदे, १८५७ चा उठाव
• सामाजिक-धार्मिक सुधारणा: ब्राह्मो, प्रार्थना, आर्य, सत्यशोधक समाज; फुले, आगरकर, रानडे, शाहू महाराज, डॉ. आंबेडकर, कर्वे
• भारतीय राष्ट्रीय चळवळ: काँग्रेस स्थापना, मवाळ-जहाल, बंगाल फाळणी, गांधी युग, क्रांतिकारक, स्वातंत्र्य व फाळणी
• महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्य लढा: टिळक, महाराष्ट्रातील क्रांतिकारक, चले जाव, हैदराबाद मुक्तिसंग्राम, संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ
• स्वातंत्र्योत्तर भारत: संस्थानांचे विलीनीकरण, राज्य पुनर्रचना, महत्त्वाच्या घटना

भूगोल

• पृथ्वी व सूर्यमाला: सूर्यमाला, अक्षांश-रेखांश, परिवलन-परिभ्रमण, कालगणना, ऋतू
• प्राकृतिक भूगोल: भूरूपे, खडक, वातावरणाचे थर, वारे, सागरी प्रवाह
• भारताचा भूगोल: प्राकृतिक विभाग, नद्या, मान्सून, मृदा, वने, राष्ट्रीय उद्याने
• महाराष्ट्राचा भूगोल: प्राकृतिक रचना, सह्याद्री, नद्या व धरणे, हवामान, मृदा, प्रशासकीय विभाग व जिल्हे
• आर्थिक भूगोल: शेती व पिके, खनिजे, उद्योग, ऊर्जा, वाहतूक (महाराष्ट्र विशेष)
• लोकसंख्या भूगोल: जनगणना, लिंग गुणोत्तर, साक्षरता, स्थलांतर, नागरीकरण
• जगाचा भूगोल: खंड, महासागर, प्रमुख नद्या-पर्वत, देश व राजधान्या

राज्यघटना व राज्यव्यवस्था

• घटनानिर्मिती व प्रास्ताविका: घटना समिती, स्रोत, वैशिष्ट्ये, प्रास्ताविका, परिशिष्टे
• मूलभूत हक्क, तत्त्वे व कर्तव्ये: कलम १२-३५, मार्गदर्शक तत्त्वे, मूलभूत कर्तव्ये, रिट
• केंद्र शासन: राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, पंतप्रधान व मंत्रिमंडळ, संसद, कायदा प्रक्रिया
• राज्य शासन (महाराष्ट्र): राज्यपाल, मुख्यमंत्री, विधानसभा व विधान परिषद, महाधिवक्ता
• न्यायव्यवस्था: सर्वोच्च न्यायालय, उच्च न्यायालय, न्यायिक पुनर्विलोकन, जनहित याचिका, लोक अदालत
• पंचायत राज व स्थानिक स्वराज्य: ७३ वी व ७४ वी घटनादुरुस्ती, ग्रामपंचायत, पंचायत समिती, जिल्हा परिषद, नगरपालिका, महानगरपालिका, समित्या
• घटनात्मक व वैधानिक संस्था: निवडणूक आयोग, CAG, लोकसेवा आयोग, वित्त आयोग, मानवी हक्क आयोग, लोकपाल-लोकायुक्त
• घटनादुरुस्ती व केंद्र-राज्य संबंध: महत्त्वाच्या घटनादुरुस्त्या, आणीबाणी, संघराज्य व्यवस्था, अधिकारांचे वाटप

बुद्धिमत्ता चाचणी

• अंक व अक्षर मालिका: अंकमालिका, अक्षरमालिका, गहाळ पद
• सादृश्यता व वर्गीकरण: समसंबंध, गटात न बसणारे पद
• सांकेतिक भाषा: अक्षर व अंक सांकेतिक भाषा
• नातेसंबंध व दिशा: रक्तनाती, दिशा व अंतर
• क्रम, रांग व बैठक व्यवस्था: रांगेतील स्थान, वर्तुळाकार बैठक
• घड्याळ व दिनदर्शिका: काट्यांमधील कोन, वार काढणे
• वेन आकृती व आकृत्या: वेन आकृती, आकृती मोजणे, आरसा प्रतिमा
• तर्क व निष्कर्ष: विधान-निष्कर्ष, विधान-गृहितक, कारण-परिणाम

अंकगणित

• संख्याज्ञान: संख्यांचे प्रकार, विभाज्यतेच्या कसोट्या, लसावि-मसावि, अपूर्णांक-दशांश
• सरासरी, गुणोत्तर व प्रमाण: सरासरी, गुणोत्तर-प्रमाण, भागीदारी, मिश्रण
• शेकडेवारी, नफा-तोटा व व्याज: शेकडेवारी, नफा-तोटा, सूट, सरळव्याज, चक्रवाढव्याज
• काळ-काम-वेग: काळ-काम, नळ-टाकी, वेळ-अंतर-वेग, आगगाडी, बोट-प्रवाह
• वय, घातांक व वर्गमूळ: वयावरील उदाहरणे, घातांक, वर्ग-वर्गमूळ, घन-घनमूळ
• मापन (क्षेत्रफळ व घनफळ): आयत, त्रिकोण, वर्तुळ, घन, इष्टिकाचिती, वृत्तचिती
• सांख्यिकी व माहिती विश्लेषण: मध्य, मध्यगा, बहुलक, तक्ते व आलेख यांचे विश्लेषण