MPSC राज्यसेवा: परीक्षेचे स्वरूप, पेपर पॅटर्न व अभ्यासक्रम

पदे: उपजिल्हाधिकारी, पोलीस उपअधीक्षक (DySP), तहसीलदार, गटविकास अधिकारी, सहायक आयुक्त इ. गट-अ व गट-ब पदे

पात्रता: कोणत्याही शाखेतील पदवी; वय साधारण १९ ते ३८ (मागासवर्गीयांना सवलत)

अधिकृत संकेतस्थळ: https://mpsc.gov.in

1. पूर्व परीक्षा

वस्तुनिष्ठ; फक्त मुख्य परीक्षेच्या पात्रतेसाठी. CSAT ला पात्रता स्वरूप (किमान ३३%) देण्यात आले आहे; चालू अधिसूचना तपासा.

2. मुख्य परीक्षा (वर्णनात्मक)

UPSC प्रमाणे वर्णनात्मक पॅटर्न. मराठी व इंग्रजी पेपर पात्रता स्वरूपाचे (किमान २५%); उर्वरित ७ पेपरचे १७५० गुण गुणवत्तेसाठी.

3. मुलाखत

२७५ गुण. अंतिम गुणवत्ता यादी: मुख्य (१७५०) + मुलाखत (२७५) = २०२५ गुण.

चालू घडामोडी

• महाराष्ट्र: राज्य शासनाचे निर्णय, योजना, नियुक्त्या
• राष्ट्रीय: केंद्र शासनाचे निर्णय, अहवाल, निर्देशांक
• आंतरराष्ट्रीय: परिषदा, करार, जागतिक संस्था
• आर्थिक: RBI, अर्थसंकल्प, आर्थिक आकडेवारी
• विज्ञान-तंत्रज्ञान: अवकाश, संरक्षण, शोध
• क्रीडा: स्पर्धा, विजेते, विक्रम
• पुरस्कार व नियुक्त्या: राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार, महत्त्वाच्या नियुक्त्या

इतिहास

• प्राचीन भारत: सिंधू संस्कृती, वैदिक काळ, जैन व बौद्ध धर्म, मौर्य, सातवाहन (महाराष्ट्र), गुप्त
• मध्ययुगीन भारत: दिल्ली सल्तनत, विजयनगर, बहमनी, मुघल, भक्ती चळवळ, महाराष्ट्रातील संत परंपरा
• मराठा साम्राज्य: छत्रपती शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज, राजाराम-ताराबाई, पेशवे, मराठा प्रशासन
• ब्रिटिश सत्ता व १८५७: कंपनी सत्तेचा विस्तार, गव्हर्नर जनरल, महत्त्वाचे कायदे, १८५७ चा उठाव
• सामाजिक-धार्मिक सुधारणा: ब्राह्मो, प्रार्थना, आर्य, सत्यशोधक समाज; फुले, आगरकर, रानडे, शाहू महाराज, डॉ. आंबेडकर, कर्वे
• भारतीय राष्ट्रीय चळवळ: काँग्रेस स्थापना, मवाळ-जहाल, बंगाल फाळणी, गांधी युग, क्रांतिकारक, स्वातंत्र्य व फाळणी
• महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्य लढा: टिळक, महाराष्ट्रातील क्रांतिकारक, चले जाव, हैदराबाद मुक्तिसंग्राम, संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ
• स्वातंत्र्योत्तर भारत: संस्थानांचे विलीनीकरण, राज्य पुनर्रचना, महत्त्वाच्या घटना

भूगोल

• पृथ्वी व सूर्यमाला: सूर्यमाला, अक्षांश-रेखांश, परिवलन-परिभ्रमण, कालगणना, ऋतू
• प्राकृतिक भूगोल: भूरूपे, खडक, वातावरणाचे थर, वारे, सागरी प्रवाह
• भारताचा भूगोल: प्राकृतिक विभाग, नद्या, मान्सून, मृदा, वने, राष्ट्रीय उद्याने
• महाराष्ट्राचा भूगोल: प्राकृतिक रचना, सह्याद्री, नद्या व धरणे, हवामान, मृदा, प्रशासकीय विभाग व जिल्हे
• आर्थिक भूगोल: शेती व पिके, खनिजे, उद्योग, ऊर्जा, वाहतूक (महाराष्ट्र विशेष)
• लोकसंख्या भूगोल: जनगणना, लिंग गुणोत्तर, साक्षरता, स्थलांतर, नागरीकरण
• जगाचा भूगोल: खंड, महासागर, प्रमुख नद्या-पर्वत, देश व राजधान्या

राज्यघटना व राज्यव्यवस्था

• घटनानिर्मिती व प्रास्ताविका: घटना समिती, स्रोत, वैशिष्ट्ये, प्रास्ताविका, परिशिष्टे
• मूलभूत हक्क, तत्त्वे व कर्तव्ये: कलम १२-३५, मार्गदर्शक तत्त्वे, मूलभूत कर्तव्ये, रिट
• केंद्र शासन: राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, पंतप्रधान व मंत्रिमंडळ, संसद, कायदा प्रक्रिया
• राज्य शासन (महाराष्ट्र): राज्यपाल, मुख्यमंत्री, विधानसभा व विधान परिषद, महाधिवक्ता
• न्यायव्यवस्था: सर्वोच्च न्यायालय, उच्च न्यायालय, न्यायिक पुनर्विलोकन, जनहित याचिका, लोक अदालत
• पंचायत राज व स्थानिक स्वराज्य: ७३ वी व ७४ वी घटनादुरुस्ती, ग्रामपंचायत, पंचायत समिती, जिल्हा परिषद, नगरपालिका, महानगरपालिका, समित्या
• घटनात्मक व वैधानिक संस्था: निवडणूक आयोग, CAG, लोकसेवा आयोग, वित्त आयोग, मानवी हक्क आयोग, लोकपाल-लोकायुक्त
• घटनादुरुस्ती व केंद्र-राज्य संबंध: महत्त्वाच्या घटनादुरुस्त्या, आणीबाणी, संघराज्य व्यवस्था, अधिकारांचे वाटप

अर्थव्यवस्था

• मूलभूत संकल्पना व राष्ट्रीय उत्पन्न: GDP, GNP, दरडोई उत्पन्न, क्षेत्रे, महागाई
• नियोजन व नीती आयोग: पंचवार्षिक योजना, नीती आयोग, आर्थिक सुधारणा १९९१
• बँकिंग व चलनविषयक धोरण: RBI ची कार्ये, रेपो-रिव्हर्स रेपो, CRR-SLR, बँकांचे प्रकार, आर्थिक समावेशन
• राजकोषीय धोरण व अर्थसंकल्प: अर्थसंकल्पाचे प्रकार, तूट, कर रचना, GST, वित्त आयोग
• कृषी अर्थव्यवस्था: हरितक्रांती, MSP, कृषी पत, सिंचन, महाराष्ट्रातील शेती
• उद्योग, सेवा व परकीय व्यापार: औद्योगिक धोरण, MSME, परकीय व्यापार, WTO, परकीय गुंतवणूक
• दारिद्र्य, बेरोजगारी व योजना: दारिद्र्यरेषा, बेरोजगारीचे प्रकार, महत्त्वाच्या केंद्र व राज्य योजना, HDI
• महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था: आर्थिक पाहणी अहवालातील ठळक मुद्दे, राज्याचे उत्पन्न, प्रमुख उद्योग
• शासकीय अर्थव्यवस्था: अर्थसंकल्प प्रक्रिया, शासकीय लेखा, लेखापरीक्षा, संचित निधी, आकस्मिकता निधी

सामान्य विज्ञान व पर्यावरण

• भौतिकशास्त्र: गती, बल, कार्य-ऊर्जा, ध्वनी, प्रकाश, विद्युत, चुंबकत्व, एकके
• रसायनशास्त्र: द्रव्याच्या अवस्था, अणुरचना, मूलद्रव्ये, आम्ल-आम्लारी-क्षार, दैनंदिन रसायने
• जीवशास्त्र: पेशी, वनस्पती व प्राणी वर्गीकरण, प्रकाशसंश्लेषण, अनुवंशिकता
• मानवी शरीर व आरोग्य: शरीरसंस्था, जीवनसत्त्वे, पोषण, रोग व लसीकरण
• पर्यावरण व परिस्थितिकी: परिसंस्था, जैवविविधता, हवामान बदल, प्रदूषण, संरक्षण कायदे व करार
• विज्ञान व तंत्रज्ञान: अवकाश संशोधन (ISRO), संगणक व इंटरनेट, जैवतंत्रज्ञान, अपारंपरिक ऊर्जा

CSAT (नागरी सेवा कल चाचणी)

• उतारा आकलन: मराठी व इंग्रजी उतारे, अनुमान काढणे
• निर्णयक्षमता व समस्या निराकरण: प्रशासकीय प्रसंग, नैतिक निर्णय
• संवाद व आंतरव्यक्तिक कौशल्ये: प्रभावी संवाद, संघभावना

बुद्धिमत्ता चाचणी

• अंक व अक्षर मालिका: अंकमालिका, अक्षरमालिका, गहाळ पद
• सादृश्यता व वर्गीकरण: समसंबंध, गटात न बसणारे पद
• सांकेतिक भाषा: अक्षर व अंक सांकेतिक भाषा
• नातेसंबंध व दिशा: रक्तनाती, दिशा व अंतर
• क्रम, रांग व बैठक व्यवस्था: रांगेतील स्थान, वर्तुळाकार बैठक
• घड्याळ व दिनदर्शिका: काट्यांमधील कोन, वार काढणे
• वेन आकृती व आकृत्या: वेन आकृती, आकृती मोजणे, आरसा प्रतिमा
• तर्क व निष्कर्ष: विधान-निष्कर्ष, विधान-गृहितक, कारण-परिणाम

अंकगणित

• संख्याज्ञान: संख्यांचे प्रकार, विभाज्यतेच्या कसोट्या, लसावि-मसावि, अपूर्णांक-दशांश
• सरासरी, गुणोत्तर व प्रमाण: सरासरी, गुणोत्तर-प्रमाण, भागीदारी, मिश्रण
• शेकडेवारी, नफा-तोटा व व्याज: शेकडेवारी, नफा-तोटा, सूट, सरळव्याज, चक्रवाढव्याज
• काळ-काम-वेग: काळ-काम, नळ-टाकी, वेळ-अंतर-वेग, आगगाडी, बोट-प्रवाह
• वय, घातांक व वर्गमूळ: वयावरील उदाहरणे, घातांक, वर्ग-वर्गमूळ, घन-घनमूळ
• मापन (क्षेत्रफळ व घनफळ): आयत, त्रिकोण, वर्तुळ, घन, इष्टिकाचिती, वृत्तचिती
• सांख्यिकी व माहिती विश्लेषण: मध्य, मध्यगा, बहुलक, तक्ते व आलेख यांचे विश्लेषण

सामान्य अध्ययन (मुख्य)

• GS-1: भारतीय वारसा व संस्कृती: कला, स्थापत्य, साहित्य, महाराष्ट्राची सांस्कृतिक परंपरा
• GS-1: भारतीय समाज: विविधता, महिला व सामाजिक प्रश्न, नागरीकरण, जागतिकीकरणाचे परिणाम
• GS-1: जगाचा इतिहास: औद्योगिक क्रांती, जागतिक महायुद्धे, वसाहतवाद व निर्वसाहतीकरण
• GS-2: शासन व सामाजिक न्याय: शासनातील पारदर्शकता, ई-गव्हर्नन्स, कल्याणकारी योजना, असुरक्षित घटक
• GS-2: आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत व शेजारी देश, आंतरराष्ट्रीय संस्था, जागतिक गट
• GS-3: अंतर्गत सुरक्षा व आपत्ती व्यवस्थापन: सायबर सुरक्षा, सीमा व्यवस्थापन, आपत्ती व्यवस्थापन कायदा
• GS-4: नीतिशास्त्र, सचोटी व अभियोग्यता: नैतिक मूल्ये, भावनिक बुद्धिमत्ता, लोकसेवेतील नीतिमत्ता, प्रकरण अभ्यास
• निबंध: निबंधाची रचना, मुद्दे मांडणी, उदाहरणे

मराठी (मुख्य — वर्णनात्मक)

• निबंध लेखन: निबंधाचे प्रकार, रचना (प्रस्तावना-विस्तार-समारोप), मुद्दे मांडणी, अवतरणे व उदाहरणे, शब्दमर्यादा
• सारांश लेखन: उताऱ्यातील मध्यवर्ती कल्पना ओळखणे, एक-तृतीयांश शब्दांत सारांश, शीर्षक देणे
• भाषांतर (इंग्रजी → मराठी): अर्थानुवाद विरुद्ध शब्दशः अनुवाद, पारिभाषिक शब्द, प्रशासकीय मराठी
• पत्रलेखन, अहवाल व भाषण: औपचारिक पत्राचा नमुना, शासकीय पत्र, अहवाल लेखनाची रचना, भाषणाचे मुद्दे
• व्याकरण व भाषिक कौशल्य (मुख्य): वाक्यरचना, शुद्धलेखन, म्हणी-वाक्प्रचारांचा वाक्यात उपयोग, पारिभाषिक शब्द

English (Mains — descriptive)

• Essay writing: Essay types, structure, introduction and conclusion, using examples, word limit
• Précis writing: Identifying the central idea, one-third length, giving a title
• Translation (Marathi → English): Sense-for-sense translation, administrative English, common pitfalls
• Letter, report and application: Formal letter format, official report, application and complaint letters
• Grammar and usage (Mains): Sentence transformation, idioms in sentences, common errors, vocabulary in context