MPSC गट-ब संयुक्त परीक्षा: परीक्षेचे स्वरूप, पेपर पॅटर्न व अभ्यासक्रम

पदे: पोलीस उपनिरीक्षक (PSI), राज्य कर निरीक्षक (STI), सहायक कक्ष अधिकारी (ASO), दुय्यम निबंधक

पात्रता: कोणत्याही शाखेतील पदवी; PSI साठी शारीरिक पात्रता आवश्यक

अधिकृत संकेतस्थळ: https://mpsc.gov.in

1. संयुक्त पूर्व परीक्षा

सर्व पदांसाठी एकच पूर्व परीक्षा.

2. मुख्य परीक्षा

पेपर १ सर्व पदांसाठी समान; पेपर २ पदनिहाय स्वतंत्र.

3. शारीरिक चाचणी व मुलाखत

PSI पदासाठी शारीरिक चाचणी व मुलाखत; इतर पदांसाठी अधिसूचनेनुसार.

चालू घडामोडी

• महाराष्ट्र: राज्य शासनाचे निर्णय, योजना, नियुक्त्या
• राष्ट्रीय: केंद्र शासनाचे निर्णय, अहवाल, निर्देशांक
• आंतरराष्ट्रीय: परिषदा, करार, जागतिक संस्था
• आर्थिक: RBI, अर्थसंकल्प, आर्थिक आकडेवारी
• विज्ञान-तंत्रज्ञान: अवकाश, संरक्षण, शोध
• क्रीडा: स्पर्धा, विजेते, विक्रम
• पुरस्कार व नियुक्त्या: राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार, महत्त्वाच्या नियुक्त्या

राज्यघटना व राज्यव्यवस्था

• घटनानिर्मिती व प्रास्ताविका: घटना समिती, स्रोत, वैशिष्ट्ये, प्रास्ताविका, परिशिष्टे
• मूलभूत हक्क, तत्त्वे व कर्तव्ये: कलम १२-३५, मार्गदर्शक तत्त्वे, मूलभूत कर्तव्ये, रिट
• केंद्र शासन: राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, पंतप्रधान व मंत्रिमंडळ, संसद, कायदा प्रक्रिया
• राज्य शासन (महाराष्ट्र): राज्यपाल, मुख्यमंत्री, विधानसभा व विधान परिषद, महाधिवक्ता
• न्यायव्यवस्था: सर्वोच्च न्यायालय, उच्च न्यायालय, न्यायिक पुनर्विलोकन, जनहित याचिका, लोक अदालत
• पंचायत राज व स्थानिक स्वराज्य: ७३ वी व ७४ वी घटनादुरुस्ती, ग्रामपंचायत, पंचायत समिती, जिल्हा परिषद, नगरपालिका, महानगरपालिका, समित्या
• घटनात्मक व वैधानिक संस्था: निवडणूक आयोग, CAG, लोकसेवा आयोग, वित्त आयोग, मानवी हक्क आयोग, लोकपाल-लोकायुक्त
• घटनादुरुस्ती व केंद्र-राज्य संबंध: महत्त्वाच्या घटनादुरुस्त्या, आणीबाणी, संघराज्य व्यवस्था, अधिकारांचे वाटप

इतिहास

• प्राचीन भारत: सिंधू संस्कृती, वैदिक काळ, जैन व बौद्ध धर्म, मौर्य, सातवाहन (महाराष्ट्र), गुप्त
• मध्ययुगीन भारत: दिल्ली सल्तनत, विजयनगर, बहमनी, मुघल, भक्ती चळवळ, महाराष्ट्रातील संत परंपरा
• मराठा साम्राज्य: छत्रपती शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज, राजाराम-ताराबाई, पेशवे, मराठा प्रशासन
• ब्रिटिश सत्ता व १८५७: कंपनी सत्तेचा विस्तार, गव्हर्नर जनरल, महत्त्वाचे कायदे, १८५७ चा उठाव
• सामाजिक-धार्मिक सुधारणा: ब्राह्मो, प्रार्थना, आर्य, सत्यशोधक समाज; फुले, आगरकर, रानडे, शाहू महाराज, डॉ. आंबेडकर, कर्वे
• भारतीय राष्ट्रीय चळवळ: काँग्रेस स्थापना, मवाळ-जहाल, बंगाल फाळणी, गांधी युग, क्रांतिकारक, स्वातंत्र्य व फाळणी
• महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्य लढा: टिळक, महाराष्ट्रातील क्रांतिकारक, चले जाव, हैदराबाद मुक्तिसंग्राम, संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ
• स्वातंत्र्योत्तर भारत: संस्थानांचे विलीनीकरण, राज्य पुनर्रचना, महत्त्वाच्या घटना

भूगोल

• पृथ्वी व सूर्यमाला: सूर्यमाला, अक्षांश-रेखांश, परिवलन-परिभ्रमण, कालगणना, ऋतू
• प्राकृतिक भूगोल: भूरूपे, खडक, वातावरणाचे थर, वारे, सागरी प्रवाह
• भारताचा भूगोल: प्राकृतिक विभाग, नद्या, मान्सून, मृदा, वने, राष्ट्रीय उद्याने
• महाराष्ट्राचा भूगोल: प्राकृतिक रचना, सह्याद्री, नद्या व धरणे, हवामान, मृदा, प्रशासकीय विभाग व जिल्हे
• आर्थिक भूगोल: शेती व पिके, खनिजे, उद्योग, ऊर्जा, वाहतूक (महाराष्ट्र विशेष)
• लोकसंख्या भूगोल: जनगणना, लिंग गुणोत्तर, साक्षरता, स्थलांतर, नागरीकरण
• जगाचा भूगोल: खंड, महासागर, प्रमुख नद्या-पर्वत, देश व राजधान्या

अर्थव्यवस्था

• मूलभूत संकल्पना व राष्ट्रीय उत्पन्न: GDP, GNP, दरडोई उत्पन्न, क्षेत्रे, महागाई
• नियोजन व नीती आयोग: पंचवार्षिक योजना, नीती आयोग, आर्थिक सुधारणा १९९१
• बँकिंग व चलनविषयक धोरण: RBI ची कार्ये, रेपो-रिव्हर्स रेपो, CRR-SLR, बँकांचे प्रकार, आर्थिक समावेशन
• राजकोषीय धोरण व अर्थसंकल्प: अर्थसंकल्पाचे प्रकार, तूट, कर रचना, GST, वित्त आयोग
• कृषी अर्थव्यवस्था: हरितक्रांती, MSP, कृषी पत, सिंचन, महाराष्ट्रातील शेती
• उद्योग, सेवा व परकीय व्यापार: औद्योगिक धोरण, MSME, परकीय व्यापार, WTO, परकीय गुंतवणूक
• दारिद्र्य, बेरोजगारी व योजना: दारिद्र्यरेषा, बेरोजगारीचे प्रकार, महत्त्वाच्या केंद्र व राज्य योजना, HDI
• महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था: आर्थिक पाहणी अहवालातील ठळक मुद्दे, राज्याचे उत्पन्न, प्रमुख उद्योग
• शासकीय अर्थव्यवस्था: अर्थसंकल्प प्रक्रिया, शासकीय लेखा, लेखापरीक्षा, संचित निधी, आकस्मिकता निधी

सामान्य विज्ञान व पर्यावरण

• भौतिकशास्त्र: गती, बल, कार्य-ऊर्जा, ध्वनी, प्रकाश, विद्युत, चुंबकत्व, एकके
• रसायनशास्त्र: द्रव्याच्या अवस्था, अणुरचना, मूलद्रव्ये, आम्ल-आम्लारी-क्षार, दैनंदिन रसायने
• जीवशास्त्र: पेशी, वनस्पती व प्राणी वर्गीकरण, प्रकाशसंश्लेषण, अनुवंशिकता
• मानवी शरीर व आरोग्य: शरीरसंस्था, जीवनसत्त्वे, पोषण, रोग व लसीकरण
• पर्यावरण व परिस्थितिकी: परिसंस्था, जैवविविधता, हवामान बदल, प्रदूषण, संरक्षण कायदे व करार
• विज्ञान व तंत्रज्ञान: अवकाश संशोधन (ISRO), संगणक व इंटरनेट, जैवतंत्रज्ञान, अपारंपरिक ऊर्जा

सामान्य ज्ञान (स्थिर)

• भारत व महाराष्ट्रातील प्रथम: पहिले व्यक्ती व घटना, सर्वात मोठे-लांब-उंच
• महत्त्वाचे दिवस: राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय दिन
• पुरस्कार व सन्मान: भारतरत्न, पद्म, ज्ञानपीठ, नोबेल, क्रीडा पुरस्कार, महाराष्ट्र भूषण
• पुस्तके व लेखक: प्रसिद्ध पुस्तके, मराठी साहित्यिक व टोपणनावे
• क्रीडा: खेळ व संबंधित शब्द, चषक, ऑलिम्पिक, खेळाडूंची संख्या
• संस्था व मुख्यालये: आंतरराष्ट्रीय संस्था, भारतीय संस्था व त्यांची मुख्यालये
• महत्त्वाचे कायदे: भारतीय न्याय संहिता २०२३, BNSS, साक्ष अधिनियम, माहितीचा अधिकार, महिला व बालकांसंबंधी कायदे

मराठी भाषा व व्याकरण

• वर्णमाला व संधी: स्वर, व्यंजने, स्वरसंधी, व्यंजनसंधी, विसर्गसंधी
• शब्दांच्या जाती: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद, क्रियाविशेषण, शब्दयोगी, उभयान्वयी, केवलप्रयोगी अव्यय
• लिंग, वचन व विभक्ती: लिंगबदल, वचनबदल, विभक्ती प्रत्यय व कारकार्थ
• काळ, प्रयोग व समास: काळांचे प्रकार, कर्तरी-कर्मणी-भावे प्रयोग, समासांचे प्रकार
• वाक्यप्रकार व विरामचिन्हे: केवल, संयुक्त, मिश्र वाक्य; वाक्यरूपांतर; विरामचिन्हे
• अलंकार व वृत्ते: शब्दालंकार, अर्थालंकार, अक्षरगणवृत्ते, मात्रावृत्ते
• शब्दसंपत्ती: समानार्थी, विरुद्धार्थी, शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द, शब्दसिद्धी
• म्हणी व वाक्प्रचार: प्रसिद्ध म्हणी व वाक्प्रचारांचे अर्थ व उपयोग
• शुद्धलेखन व उतारा: शुद्धलेखनाचे नियम, उतारा आकलन

English

• Parts of Speech: Noun, pronoun, adjective, verb, adverb, preposition, conjunction
• Tenses & Verb forms: 12 tenses, subject-verb agreement, modals
• Articles & Prepositions: a/an/the usage, common prepositions
• Voice & Narration: Active-passive, direct-indirect speech
• Vocabulary: Synonyms, antonyms, one-word substitution, spelling
• Idioms & Phrases: Common idioms, phrasal verbs
• Error spotting & Sentence improvement: Common grammatical errors, sentence correction
• Comprehension: Passage reading and inference

बुद्धिमत्ता चाचणी

• अंक व अक्षर मालिका: अंकमालिका, अक्षरमालिका, गहाळ पद
• सादृश्यता व वर्गीकरण: समसंबंध, गटात न बसणारे पद
• सांकेतिक भाषा: अक्षर व अंक सांकेतिक भाषा
• नातेसंबंध व दिशा: रक्तनाती, दिशा व अंतर
• क्रम, रांग व बैठक व्यवस्था: रांगेतील स्थान, वर्तुळाकार बैठक
• घड्याळ व दिनदर्शिका: काट्यांमधील कोन, वार काढणे
• वेन आकृती व आकृत्या: वेन आकृती, आकृती मोजणे, आरसा प्रतिमा
• तर्क व निष्कर्ष: विधान-निष्कर्ष, विधान-गृहितक, कारण-परिणाम

अंकगणित

• संख्याज्ञान: संख्यांचे प्रकार, विभाज्यतेच्या कसोट्या, लसावि-मसावि, अपूर्णांक-दशांश
• सरासरी, गुणोत्तर व प्रमाण: सरासरी, गुणोत्तर-प्रमाण, भागीदारी, मिश्रण
• शेकडेवारी, नफा-तोटा व व्याज: शेकडेवारी, नफा-तोटा, सूट, सरळव्याज, चक्रवाढव्याज
• काळ-काम-वेग: काळ-काम, नळ-टाकी, वेळ-अंतर-वेग, आगगाडी, बोट-प्रवाह
• वय, घातांक व वर्गमूळ: वयावरील उदाहरणे, घातांक, वर्ग-वर्गमूळ, घन-घनमूळ
• मापन (क्षेत्रफळ व घनफळ): आयत, त्रिकोण, वर्तुळ, घन, इष्टिकाचिती, वृत्तचिती
• सांख्यिकी व माहिती विश्लेषण: मध्य, मध्यगा, बहुलक, तक्ते व आलेख यांचे विश्लेषण

PSI — कायदे

• भारतीय न्याय संहिता, २०२३ (BNS): IPC ची जागा; गुन्ह्यांचे प्रकार, शिक्षा, महिला व बालकांविरुद्ध गुन्हे, नवीन गुन्हे (संघटित गुन्हेगारी, दहशतवादी कृत्य), महत्त्वाची कलमे
• भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता, २०२३ (BNSS): CrPC ची जागा; FIR, अटक, तपास, जामीन, आरोपपत्र, ई-FIR व ऑडिओ-व्हिडिओ नोंद
• भारतीय साक्ष्य अधिनियम, २०२३ (BSA): पुरावा कायद्याची जागा; पुराव्याचे प्रकार, इलेक्ट्रॉनिक पुरावा, कबुलीजबाब, साक्षीदार
• महाराष्ट्र पोलीस अधिनियम, १९५१: पोलीस दलाची रचना, अधिकार, जमाव व सार्वजनिक सुव्यवस्था, शिस्त
• विशेष कायदे: POCSO २०१२, अनुसूचित जाती/जमाती अत्याचार प्रतिबंध १९८९, कौटुंबिक हिंसाचार २००५, माहिती तंत्रज्ञान कायदा २०००, NDPS १९८५

STI — कर व अर्थशास्त्र

• वस्तू व सेवा कर (GST): १०१ वी घटनादुरुस्ती, CGST/SGST/IGST, GST परिषद (कलम २७९-अ), नोंदणी, विवरणपत्रे, इनपुट टॅक्स क्रेडिट
• महाराष्ट्र GST व राज्य कर: महाराष्ट्र वस्तू व सेवा कर अधिनियम २०१७, व्यवसाय कर अधिनियम १९७५, राज्याचे करस्रोत
• सार्वजनिक वित्त: कर व करेतर उत्पन्न, प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष कर, तूट, वित्त आयोग, राज्य अर्थसंकल्प
• लेखाशास्त्राची मूलतत्त्वे: दुहेरी नोंद पद्धत, रोजकीर्द, खातेवही, ताळेबंद, घसारा

ASO — प्रशासन

• मंत्रालयीन कार्यपद्धती: मंत्रालयाची रचना, विभाग, कार्यासन, फाईल प्रक्रिया, शासन निर्णय (GR), परिपत्रके
• माहितीचा अधिकार व सेवा हमी: माहिती अधिकार अधिनियम २००५, महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम २०१५, अपील प्रक्रिया
• नागरी सेवा नियम: महाराष्ट्र नागरी सेवा (वर्तणूक, शिस्त व अपील) नियम, रजा, वेतन, सेवाज्येष्ठता
• ई-गव्हर्नन्स व प्रशासकीय सुधारणा: ई-ऑफिस, आपले सरकार, प्रशासकीय सुधारणा आयोग, सुशासन